بوتولینوم توکسین فرآورده‌ای پزشکی است که انتقال برخی پیام‌های عصبی به عضلات یا غدد عرق را به‌طور موقت کاهش می‌دهد. این ماده در میان مردم بیشتر با نام «بوتاکس» شناخته می‌شود؛ درحالی‌که بوتاکس نام تجاری یکی از محصولات بوتولینوم توکسین است و محصولات دارای مجوز دیگری نیز وجود دارند.
بوتولینوم توکسین سم مار نیست؛ بلکه فرآورده‌ای خالص‌شده از پروتئین تولیدشده توسط باکتری Clostridium botulinum است که در مقادیر کنترل‌شده برای کاربردهای پزشکی آماده می‌شود. نوع محصول، مقدار دارو و نقاط تزریق با توجه به آناتومی فرد و هدف درمان تعیین می‌شوند.
بوتولینوم توکسین انتقال پیام عصبی به عضله را در ناحیهٔ تزریق‌شده به‌طور موقت کاهش می‌دهد و باعث کم‌شدن فعالیت عضلات انتخاب‌شده می‌شود.
هدف، بی‌حرکت‌کردن کامل عضلات صورت نیست؛ بلکه کاهش کنترل‌شدهٔ فعالیت عضلات هدف، با حفظ حالت طبیعی چهره و تعادل اجزای صورت است. اثر این درمان دائمی نیست و به‌تدریج کاهش می‌یابد.
بوتولینوم توکسین بیشتر برای کاهش ظاهر خطوط حرکتی، یعنی خطوطی که هنگام حرکات و حالات چهره مشخص‌تر می‌شوند، به کار می‌رود. نواحی قابل‌بررسی عبارت‌اند از:
خطوط افقی پیشانی
خطوط بین ابروها
خطوط کنار چشم‌ها یا خطوط پنجه‌کلاغی
برخی نواحی بینی، چانه و اطراف دهان در افراد منتخب
بعضی نوارهای عضلانی گردن
بوتولینوم توکسین ممکن است به‌تنهایی برای خطوط عمیق و ثابتی که در حالت استراحت نیز دیده می‌شوند کافی نباشد. برای کاهش حجم، لک‌های پوستی، ناهمگونی بافت یا کاهش انعطاف‌پذیری پوست ممکن است روش‌های دیگری لازم باشند.
قدرت و محل عضلات صورت، شکل ابروها، وضعیت پلک‌ها، عدم تقارن‌های طبیعی و الگوی حرکات چهره در افراد مختلف متفاوت است. به همین دلیل، استفاده از نقاط و مقادیر یکسان برای همه مناسب نیست.
پیش از تزریق، چهره در حالت استراحت و هنگام حرکات صورت بررسی می‌شود. درمان‌های قبلی، نتایج آن‌ها، سوابق پزشکی، داروهای مصرفی و انتظارات فرد نیز در برنامه‌ریزی درمان در نظر گرفته می‌شوند.
تغییرات اولیه معمولاً طی چند روز ظاهر می‌شوند. زمان شروع، میزان و مدت اثر می‌تواند با توجه به نوع محصول، مقدار دارو، ناحیهٔ تزریق، قدرت عضلات و ویژگی‌های فردی متفاوت باشد.
زمان مناسب برای ارزیابی نتیجه توسط پزشک تعیین می‌شود. برای قضاوت نهایی یا تصمیم‌گیری دربارهٔ تزریق تکمیلی باید تا زمان توصیه‌شده صبر کرد.
بوتولینوم توکسین ممکن است در افراد مناسب برای کاهش تعریق بیش‌ازحد، به‌ویژه در ناحیهٔ زیر بغل، استفاده شود. در صورت نیاز، ارتباط تعریق با داروهای مصرفی، اختلالات تیروئید، عفونت‌ها یا سایر بیماری‌های زمینه‌ای نیز بررسی خواهد شد.
پس از تزریق ممکن است قرمزی، حساسیت، تورم خفیف، کبودی، سردرد یا عدم تقارن موقت ایجاد شود. تغییر موقت در وضعیت ابرو یا پلک، لبخند یا حالت چهره نیز ممکن است رخ دهد.
در موارد بسیار نادر، علائمی مانند اختلال در بلع، گفتار یا تنفس ممکن است ایجاد شوند. بروز چنین علائمی نیازمند مراجعهٔ فوری برای ارزیابی پزشکی است.
در شرایط زیر ممکن است تزریق به تعویق بیفتد یا مناسب تشخیص داده نشود:
وجود عفونت فعال در محل تزریق
حساسیت شناخته‌شده به محصول یا اجزای آن
برخی بیماری‌های مؤثر بر انتقال عصب و عضله
بارداری یا شیردهی
مصرف بعضی داروهایی که ممکن است با بوتولینوم توکسین تداخل داشته باشند
مناسب‌نبودن روش با توجه به یافته‌های معاینه یا انتظارات فرد
پیش از درمان باید تمام بیماری‌ها، داروها، مکمل‌ها و اقدامات زیبایی قبلی به پزشک اطلاع داده شوند. هیچ داروی تجویزی نباید بدون نظر پزشک قطع شود.
در مطب تخصصی پوست دکتر آرمین مشتاق در چانکایا، آنکارا، مناسب‌بودن تزریق بوتولینوم توکسین پس از ارزیابی پوست، آناتومی صورت و شرایط پزشکی فرد مشخص می‌شود. پیش از تزریق، اثرات مورد انتظار، محدودیت‌ها، عوارض احتمالی و روش‌های جایگزین توضیح داده خواهند شد.
بوتولینوم توکسین فعالیت عضلات مورد نظر را به‌طور موقت کاهش می‌دهد. در کاربردهای زیبایی، بیشتر برای کاهش ظاهر خطوط ناشی از حرکات صورت در ناحیه پیشانی، بین ابروها و اطراف چشم استفاده می‌شود. در افراد مناسب می‌توان از آن برای مشکلات دیگری مانند تعریق بیش‌ازحد نیز استفاده کرد. بوتولینوم توکسین برخلاف فیلر، به بافت‌ها حجم نمی‌دهد.
اثر آن معمولاً طی چند روز آغاز می‌شود و نتیجه نهایی اغلب پس از ۱۰ تا ۱۴ روز ارزیابی می‌شود. در درمان خطوط ناشی از حرکات صورت، اثر بوتولینوم توکسین معمولاً حدود ۳ تا ۴ ماه ماندگاری دارد. این مدت بسته به محصول مورد استفاده، ناحیه تزریق، دوز و ویژگی‌های فردی متفاوت است. زمان مناسب برای تکرار تزریق پس از معاینه تعیین می‌شود.
هدف از تزریق بوتولینوم توکسین، کاهش کنترل‌شده حرکت عضلات مورد نظر و درعین‌حال حفظ حالت طبیعی چهره است. محل تزریق و مقدار دارو با توجه به آناتومی صورت و انتظارات فرد تعیین می‌شود. تزریق بیش‌ازحد یا نادرست ممکن است باعث تغییرات ناخواسته در حالت چهره شود.
با کاهش اثر بوتولینوم توکسین، حرکت عضلات و خطوط مرتبط با آن‌ها به‌تدریج دوباره نمایان می‌شوند. قطع تزریق به‌خودی‌خود باعث نمی‌شود چین‌وچروک‌ها نسبت به قبل شدیدتر شوند. بااین‌حال، روند طبیعی افزایش سن و تأثیرات نور خورشید بر پوست همچنان ادامه خواهد داشت.
تزریق بوتولینوم توکسین با هدف زیبایی معمولاً در دوران بارداری و شیردهی به تعویق می‌افتد. وجود عفونت در محل تزریق، برخی بیماری‌های عصبی‌عضلانی یا سابقه حساسیت به ترکیبات محصول نیازمند ارزیابی دقیق‌تر است. داروهای مصرفی و تزریق‌های قبلی بوتولینوم توکسین را حتماً به پزشک اطلاع دهید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
ممکن است در محل تزریق قرمزی، حساسیت، تورم یا کبودی موقت ایجاد شود. سردرد، عدم تقارن و افتادگی موقت ابرو یا پلک نیز ممکن است رخ دهد. محل تزریق را نمالید و ماساژ ندهید و توصیه‌های مراقبتی ارائه‌شده را رعایت کنید. در صورت بروز علائم نادری مانند مشکل در بلع، صحبت کردن یا تنفس، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.